Odpowiedzialność banku za wypłatę pieniędzy osobie nieuprawnionej to jeden z kluczowych problemów praktycznych prawa bankowego. Bank, jako instytucja profesjonalna, ponosi podwyższony standard odpowiedzialności za bezpieczeństwo środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Potwierdza to zarówno ustawa – Prawo bankowe, jak i utrwalone orzecznictwo sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego.
Podwyższona staranność banku przy prowadzeniu rachunku bankowego
Zawodowy charakter działalności bankowej wymaga stosowania szczególnej staranności w przechowywaniu i dysponowaniu środkami pieniężnymi klientów. Zgodnie z art. 50 Prawa bankowego bank jest zobowiązany do zapewnienia bezpieczeństwa przechowywanych środków pieniężnych.
Bezpieczeństwo to należy rozumieć przede wszystkim jako obowiązek zagwarantowania, że środki znajdujące się na rachunku bankowym nie zostaną wypłacone osobie nieuprawnionej.
W związku z dokonywaniem wypłat z rachunku bankowego ustawodawca nałożył na bank szczególne obowiązki określone w art. 65 Prawa bankowego. Do podstawowych należy m.in. obowiązek weryfikacji tożsamości osoby składającej dyspozycję wypłaty.
Wypłata środków osobie nieuprawnionej a odpowiedzialność banku
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 sierpnia 2024 r. (II CSKP 1951/22) jednoznacznie wskazał, że dokonanie wypłaty pieniędzy na rzecz osoby nieuprawnionej nie zwalnia banku z obowiązku wykonania zobowiązania wobec posiadacza rachunku.
W takiej sytuacji posiadacz rachunku zachowuje prawo żądania zwrotu środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym.
Środki pieniężne zgromadzone na rachunku bankowym stanowią bowiem wierzytelność posiadacza rachunku wobec banku o wypłatę określonej sumy pieniężnej. W zakresie gromadzenia środków umowa rachunku bankowego oparta jest na konstrukcji depozytu nieprawidłowego (art. 845 k.c.).
Oznacza to, że:
- bank nabywa własność wniesionych środków pieniężnych,
- posiadacz rachunku nabywa roszczenie o ich zwrot na warunkach określonych w umowie.
Skutki operacji dokonanych bez zgody posiadacza rachunku
Konsekwencją powyższej konstrukcji jest to, że wszelkie operacje dokonane na rachunku bankowym wbrew woli posiadacza rachunku nie obciążają tego posiadacza, lecz wyłącznie bank.
Stanowisko to zostało wielokrotnie potwierdzone w orzecznictwie, m.in.:
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 5 lutego 2014 r., I ACa 917/12,
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 5 kwietnia 2018 r., I ACa 519/17.
Sądy wskazują, że bank, który wypłacił środki do rąk osoby nieuprawnionej, nie narusza zobowiązania wobec posiadacza rachunku, ponieważ ten zachowuje swoje roszczenie o zwrot powierzonych bankowi środków (por. wyrok SN z 16 stycznia 2001 r., II CKN 344/00).
W takiej sytuacji szkodę ponosi bank, a nie posiadacz rachunku, a bank nie zwalnia się z odpowiedzialności wynikającej z umowy rachunku bankowego (art. 452 k.c.).
Charakter zobowiązania banku – zobowiązanie rezultatu
Zobowiązanie banku wynikające z umowy rachunku bankowego ma charakter zobowiązania rezultatu, a nie jedynie zobowiązania starannego działania.
Oznacza to, że w razie wypłaty środków osobie nieuprawnionej bank nie może uwolnić się od odpowiedzialności, powołując się na zachowanie należytej staranności (art. 355 k.c.).
Jeżeli świadczenie zostanie spełnione na rzecz osoby nieuprawnionej, bank ponosi ryzyko polegające na tym, że będzie zobowiązany:
- spełnić świadczenie ponownie na rzecz osoby uprawnionej,
- zapłacić odsetki za opóźnienie.
