Wyrokiem z dnia 27 listopada 2025 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej doprecyzował standardy ochrony konsumentów wynikające z Dyrektywy 93/13/EWG. Orzeczenie dotyczy zasad ponoszenia kosztów procesu w sporze pomiędzy kredytobiorcą a bankiem, gdy pozwany-konsument przegrał sprawę w ramach powództwa o zwrot pożyczonego kapitału, wytoczonego przez przedsiębiorcę w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu z uwagi na występowanie klauzul abuzywnych.

Reguły ponoszenia kosztów procesu.

Podstawową zasadą regulującą podział kosztów w postępowaniach cywilnych jest – uregulowania w art. 98 kodeksu postępowania cywilnego – zasada odpowiedzialności za wynik procesu. Zgodnie z powołanym przepisem, strona przegrywająca winna zwrócić stronie wygrywającej koszty procesu, które poniosła w celu dochodzenia swoich praw i celowej obrony, w tym opłatę sądową, wynagrodzenie adwokata, radcy prawnego, czy zwrot poniesionych kosztów opinii biegłego.

Natomiast w razie częściowego uwzględnienia żądań koszty są wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone, o czym stanowi art. 100 kodeksu postępowania cywilnego. Jednak zasada ta została złagodzona szeregiem wyjątków przewidzianych w art. 101, 102 i art. 103 Kodeksu postępowania cywilnego, a mianowicie, odpowiednio, możliwością obciążenia powoda kosztami postępowania, gdy pozwany uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu, odwołaniem się do zasady słuszności i zastosowaniem zasady zawinienia.

Co istotne, o ile wysokość kosztów zastępstwa procesowego jest taka sama niezależnie od tego czy postępowanie zostało wszczęte przez przedsiębiorcę, czy konsumenta, o tyle inaczej jest w przypadku opłaty sądowej. W postępowaniu z powództwa kredytobiorcy-konsumenta o stwierdzenie nieważności umowy kredytu opłata sądowa wynosi 1.000 złotych, natomiast w przypadku wniesienia powództwa przez bank, uiszcza on opłatę zgodnie z art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i w przypadku, gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 20.000 złotych, opłata sądowa wynosi 5% od wartości przedmiotu sporu. Dla przykładu, w przypadku wniesienia przez bank powództwa o zapłatę kwoty 300.000 złotych tytułem zwrotu wypłaconego kapitału kredytu opłata sądowa wynosi 15.000 złotych. W przypadku przegrania sporu przez konsumenta, byłby on zobowiązany do zwrotu tej kwoty bankowi.   

Czego dotyczy wyrok TSUE C-746/24?

Sąd krajowy zapytał TSUE, czy zgodne z prawem unijnym jest obciążanie częścią kosztów procesu konsumenta występującego w charakterze pozwanego, który przegrał sprawę w ramach powództwa o zwrot pożyczonego kapitału, wytoczonego przez przedsiębiorcę w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu ze względu na nieuczciwy charakter zawartych w niej warunków.

Dotychczasowa linia orzecznicza nie była jednolita w tym zakresie. W części orzeczeń przyjmowano, że literalne brzmienie przepisów kodeksu postępowania cywilnego pozwala na obciążenie konsumenta częścią kosztów procesu – nawet jeśli to właśnie jego powództwo doprowadziło do wyeliminowania z obrotu postanowień abuzywnych.

Trybunał jednoznacznie stwierdził, że autonomia proceduralna nie jest nieograniczona. Państwo członkowskie nie może stosować rozwiązań, które pozbawiają dyrektywę jej praktycznej skuteczności. Sąd nie może interpretować krajowych przepisów w sposób, który zmniejsza korzyści wynikające z nieważności umowy. Oznacza to, że konsument nie może tracić ekonomicznie na tym, że skierował sprawę do sądu.

TSUE wskazał, że takie rozwiązania mogą zniechęcać konsumenta, w sytuacji gdy występuje jako pozwany w ramach powództwa o zwrot wypłaconego (pożyczonego) kapitału kredytu w sprawie wytoczonej przez bank w następstwie stwierdzenia nieważności umowy zawierającej nieuczciwe warunki, zwłaszcza, że  może to doprowadzić do obciążenia kosztami postępowania, w tym nieproporcjonalnie wysokimi kosztami sądowymi, w przypadku niekorzystnego wyniku postępowania. Perspektywa poniesienia znacznych kosztów może powstrzymywać konsumentów przed dochodzeniem swoich praw. Taki efekt jest sprzeczny z obowiązkiem zapewnienia realnej i skutecznej ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi.

Te rozwiązania proceduralne wydają się również podważać odstraszający charakter wynikający z uznania umowy za nieważną ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, ponieważ pomimo takiego stwierdzenia nieważności konsument jest narażony na ponoszenie szczególnie wysokich kosztów sądowych w ramach powództwa restytucyjnego wytoczonego przez przedsiębiorcę, chyba że konsument ten uzna roszczenia przedsiębiorcy. W związku z tym wspomniane rozwiązania sprowadzają się ostatecznie do naruszenia zasady skuteczności.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że:

„Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie  nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że:  stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym pozwalającym na obciążenie konsumenta – występującego w charakterze pozwanego, który przegrał sprawę w ramach powództwa o zwrot pożyczonego kapitału, wytoczonego przez przedsiębiorcę w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu ze względu na nieuczciwy charakter zawartych w niej warunków – kosztami postępowania, włącznie z opłatami sądowymi, które z powodu zróżnicowania wprowadzonego przez te uregulowania przy obliczaniu kwoty tych opłat w zależności od tego, czy powód ma status konsumenta, znacznie przewyższają koszty, jakie powinien był ponieść ten konsument, gdyby przegrał sprawę w ramach wytoczonego przez niego powództwa o stwierdzenie nieuczciwego charakteru tych warunków i, w stosownym przypadku, o stwierdzenie nieważności tych warunków i umowy kredytu.”

Co wyrok TSUE wydany w sprawie C-746/24 oznacza dla konsumentów?

 Orzeczenie stanowi ważny krok w kierunku pełnej ochrony konsumentów przed skutkami nieuczciwych postanowień umownych. Przede wszystkim:

– wzmacnia ochronę konsumentów w sporach z bankami,

– eliminuje ryzyko obciążenia kosztami procesu kredytobiorcy, którego umowa została uznana za nieważną w związku ze stosowaniem przez przedsiębiorcę klauzul abuzywnych,

– ujednolica praktykę orzeczniczą i nakazuje sądom interpretować  zasady określone w art. 98 i 100 k.p.c. zgodnie z prawem unijnym, z uwzględnieniem celów Dyrektywy.